Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 3

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen enam şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, taalluk eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile ait ve Türk’e özgü anlamında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve belli bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle kırlan ve zamanla anonimleeğlenceli bir nazım biçimidir. ırlamakler esas dörtlüklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. ırlamaklerdeki dörtlüklere (üçlük veya ikilik de olabilir) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise enam dilinde “rabıt” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonra yine edilen ikilik (ya da daha çok) dizelerdir.

ırlamaknün belli bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da herhangi bir enam şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olabilir. Bu yüzden türkü tipinin en sarih özelliği melodisidir. ırlamakler hece ölçüsünün her lafıbıyla söylenir. Kısaca hece adetsı bakımından bir sınırlama gayrimümkün.

ırlamaklerin mefret çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuşdolaşma. ırlamakler bu şekilde enamın orospuı olurlar ve enamın her kesimine hitap eden sanatkârlar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan münteşir bir çalgı türüdür. ırlamakler çoğu öğün, bir doğa vakaı ya da bir kahramanlık içinsında doğar ve yayılırlar. ırlamakler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, taraf adlarının, hatta konuların bile değiştiği görüldüğü ciğerin, nerede doğduklarını saptamak bilekleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere bakarak usulsüz ve usullü yırler olarak iki alt bölüm yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı ciğerine alan uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise umumiyetle mandepsi havaları taraf alır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da sınık muhit adı verilmektedir.

Türklerde alışverişlenen konulara bakarak de sınıflama fail yazarlar vardır. Mevzularına bakarak yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Tabiat yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve bayrakaltı yırleri
Resim yırleri
İş yırleri
Katlıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Kaşkariko yırleri
Karakter ve hayvan yırleri
Efe ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve kötüklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri